Tranh Bùi Xuân Phái trong bộ sưu tập Nguyễn Minh

Bộ sưu tập nghệ thuật của ông Nguyễn Minh ở phố Phan Đình Phùng, Hà Nội – có thể nói – là một trong những bộ sưu tập lớn nhất ở nước ta hiện nay, đặc biệt ở mảng tranh của các họa sĩ Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương.

Đôi nét về Nguyễn Minh

Ông Nguyễn Minh cũng là một trong những nhà sưu tập Việt Nam đầu tiên đã đi đầu trong cuộc tìm kiếm các tác phẩm nghệ thuật của Việt Nam lưu lạc ở nước ngoài, nhất là ở châu Âu và Mỹ. Số lượng các tác phẩm từ nước ngoài quay trở về Việt Nam cũng đã được tập trung nhiều nhất trong bộ sưu tập của ông Nguyễn Minh.

Phố Cổ Hà Nội - Bùi Xuân Phái
Phố Cổ Hà Nội – Bùi Xuân Phái

Chúng ta có thể gặp trong bộ sưu tập này hầu hết các tác giả tên tuổi xưa nay: từ Lê Phổ, Mai Thứ, Vũ Cao Đàm, Lê Thị Lựu, Phạm Hậu, Nguyễn Tường Lân, Trần Văn Cẩn, Nguyễn Khang, Lê Quốc Lộc đến Nguyễn Văn Tỵ, Văn Bình, Trần Đình Thọ, Nguyễn Trọng Hợp, Phạm Văn Đôn, Nguyễn Sáng, Nguyễn Tư Nghiêm, Bùi Xuân Phái, Huỳnh Văn Gấm, Quang Phòng, Trần Duy, Võ Lăng, Trần Phúc Duyên, Mai Văn Hiến, Mai Văn Nam…

Phố Đêm - Bùi Xuân Phái
Phố Đêm – Bùi Xuân Phái

Về các tác giả nước ngoài có Joseph Inguimberty (họa sĩ Pháp, nguyên giảng viên Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương), Évariste Jonchère (nhà điêu khắc, họa sĩ Pháp, nguyên hiệu trưởng Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương)… và một số nghệ sĩ đương đại ở các nước Đông Nam Á. Tranh Lê Phổ, Mai Thứ, Vũ Cao Đàm, ông Nguyễn Minh có số lượng tranh lớn nhất.

Là một nhà sưu tập có hệ thống và thận trọng, riêng tranh của Bùi Xuân Phái (mà tình trạng thật giả từ lâu đã trở nên nghiêm trọng hơn bất cứ tác giả nào khác), ông Nguyễn Minh chỉ sưu tập những tác phẩm đã từng nằm trong những bộ sưu tập thật sự đáng tin cậy, đặc biệt trong bộ sưu tập trước đây của ông Petro, phó đại sứ Italia ở Hà Nội những năm 1980.

Bức tranh Phố Hàng Bạc - Bùi Xuân Phái
Bức tranh Phố Hàng Bạc – Bùi Xuân Phái

Một số tranh của Bùi Xuân Phái giới thiệu ở đây cũng đã được sưu tập từ những nguồn đó.

Những bức tranh này đã được Bùi Xuân Phái sáng tác trong những thời kỳ rất khác nhau, kéo dài từ những năm 1960 cho đến tận thời kỳ cuối cùng của ông vào những năm 1980.

Chân dung Văn Dương Thành - Bùi Xuân Phái
Chân dung Văn Dương Thành – Bùi Xuân Phái

Qua đây, chúng ta có thể thấy lại tiến trình sáng tạo hội họa của Bùi Xuân Phái, với các đề tài quen thuộc của ông: phố cổ, cảnh nông thôn, biển, hoặc chân dung thiếu nữ.

Sự tìm tòi của Bùi Xuân Phái bao giờ cũng xuất phát từ cảm xúc trước hiện thực khách quan, và bằng cái chủ quan cá nhân của mình, ông đã hệ thống hóa mọi sự vật vào một “khung sơ đồ”, bỏ qua mọi ngẫu nhiên, chỉ giữ lại cái cốt lõi, để biểu hiện tư tưởng của một họa sĩ “đã đi vòng qua châu Âu để trở về với tâm tính Á Đông – Việt Nam”, phong phú mà không chiết trung.

Mặc dù chỉ vẽ trong một diện đề tài khá hẹp, nhưng cái tài của Bùi Xuân Phái là ở chỗ ông luôn luôn phát hiện ra những góc độ mới, những phương diện mới của cùng một loại sự vật, một đề tài. Hay nói cách khác, Bùi Xuân Phái đã tìm được nhiều sự thật qua nhiều trạng thái, nhiều tình huống mà nhìn bề ngoài chúng có vẻ tương tự nhau, điều mà một người vẽ bình thường không thể làm được như ông.

Đúng như Bùi Xuân Phái đã từng nói: “Cái đẹp không ở đâu xa lạ. Cái đẹp ở ngay quanh ta. Chỉ có người thấy và người không thấy”.

Hội mỹ thuật Việt Nam

Cảm nghĩ về EVA của một họa sĩ

Một ngày đẹp trời, trước thềm xuân Ất Mùi, tôi nhận được món quà xuân của cô cháu gái từ Hà Nội gửi tặng. Mở ra, là cuốn sách ký họa của họa sĩ Trần Tuy. Sách có vừa phải (khổ 22x21cm), không quá dày (hơn 60 trang), bìa cứng trình bày trang nhã rất duyên. Đặc biệt, với tựa đề ký họa Eva, trong đó chữ Eva lấp lánh ánh kim sang trọng làm tôi tò mò, rất muốn tìm hiểu.

Xem thêm: Những nét họa chưa già

Tại sao lại là Eva ? Eva là một trong cặp đôi Adam & Eva trong thần thoại thủy tổ của loài người. Biệt danh Eva hàm chỉ người đàn bà khỏa thân phô bày những nét đẹp tự nhiên trời phú cho riêng họ.

Cảm nhận về EVA của một họa sĩ
Cảm nhận về EVA của một họa sĩ

Lần giở từng trang, thì ra đây là một tập ký họa những cô gái mình trần mà người ta thường gọi là vẽ nude, của tác giả. Đây có thể ví như một chuỗi ngọc mà mỗi người là một hạt ngọc. Nhưng tôi thích gọi họ là: Eva của Trần Tuy.

Từ trước tới giờ, tôi biết Trần Tuy là “tay điêu khắc” có tiếng, anh cũng là “tay ký họa ngon lành”. Anh có cả một bộ sưu tập những người cùng thời đại ở thế kỷ 20 bằng ký họa chân dung được người xem nể phục.

Tuy nhiên, tôi tự hỏi: một người luôn nhỏ nhẹ, chừng mực trong giao tiếp, ứng xử như anh, cái cốt cách rất đặc thù của người Hà Nội gốc, không biết anh vẽ nude vào lúc nào, ở đâu? Có vẻ anh không giống những họa sĩ vẽ nude mà tôi biết, họ thường bỗ bã rất gồ ghề, khó đoán định. Tôi chợt thấy mình cần phải đọc kỹ lại bài viết của người giới thiệu (Quang Việt) cùng lời tựa của tác giả xem sao.

Thật bất ngờ và thú vị, cuốn sách được hình thành là kết quả một phần nhỏ của cả một quá trình “du ký” kéo dài thời trai trẻ của tác giả.

Chất lãng du ở anh rất rõ nét, toát lên sự ngẫu hững trong mọi dáng vẻ, thần sắc trên từng bức vẽ.

Eva của Trần Tuy không kiêu sa, lộng lẫy như những tiểu thư quí tộc mình trần tạo dáng trên nhung lụa, gấm vóc kiểu châu Âu những thế kỷ trước mà là vẻ đẹp khiến người xem dường như muốn được chiêm ngưỡng, cảm phục hơn là đồng cảm.

Eva của Trần Tuy cũng không hẳn là người mẫu hay người tình của tác giả, được sắp xếp bài bản trong xưởng vẽ như thường thấy. Người thưởng lãm nói chung cảm thụ được cái đẹp, cái hữu tình nhất là trong ánh mắt quý ông, có thể cũng có người mơ tưởng hơn là sẻ chia.

Eva của Trần Tuy càng không phải là những người mẫu chân dài, ngực nở, eo thon (có khi nhờ dao kéo) trong tư thế ưỡn ẹo, dung tục đến nhàm chán, nhan nhản giữa đời thường.

Với cái nhìn điêu khắc trong không gian ba chiều, kết hợp kỹ năng kiệm nét trong mọi tình huống trên giấy rất riêng của mình, tác giả đã thể hiện tối đa sự tinh tế của vẻ đẹp trên có thể phụ nữ. Eva của anh là hiện thực, gắn liền với đời thường, luôn trong tư thế và trạng thái thanh thản, phảng phất sự thanh cao, nhẹ nhõm, tự nhiên và thánh thiện đến ngỡ ngàng. Họ vừa là thiếu nữ, vừa là đàn bà, rất gần gũi, thân thương.

Cũng phải nói thêm một điều, bên cạnh từng bức vẽ, Trần Tuy còn cố công tìm kiếm những danh ngôn, những câu thờ bất hủ mà gần gũi với hình vẽ của các nhà văn, nhà thơ như Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Thái Can, Phạm Huy Thông, Thế Lữ, Wiliam Bloker, La Sơn, Cù Huy Cận, Hàn Mặc Tử, Lưu Trọng Lư… in kèm như để tăng thêm chất thơ cho hình vẽ bởi Thư-Họa song hành trên trang giấy, đôi khi tạo một hiểu quả thú vị. Có lẽ, đây là cuốn sách (dù còn khiêm tốn) đầu tiên về ký họa khỏa thân ở ta.

Là phụ nữ ngắm nhìn Eva của anh, tôi thấy mình lấp ló ở đâu đó trong tranh, một cảm giác lâng lâng, tự sướng, rất ấn tượng.

Ảnh minh họa trong bài được lấy từ sách “Ký họa Eva” của nhà điêu khắc Trần Tuy

Hiền Lương

Những nét họa chưa già

Có lẽ trong số những câu lạc bộ (CLB) trực thuộc Hội Mỹ thuật Việt Nam, thì câu lạc bộ họa sĩ cao tuổi là một trong những nơi hoạt động “mạnh”, “khỏe” và “nghiêm túc” nhất. Có đi tham dự khai mạc các kỳ triển lãm trong vài năm gần đây của CLB thì tôi mới dám chắc giữ vững quan điểm của mình như vậy. Gần đây nhất là triển lãm mang tên “Tác phẩm mới” của CLB khai mạc ngày 25/9 tại địa điểm quen thuộc Nhà triển lãm 16 Ngô Quyền, Hà Nội.

nhung-net-hoa-chua-gia
Vệt nắng chiều – Đặng Công Ngoãn

Vẫn giữ cung cách tổ chức quen thuộc như đã từng làm với những sự kiện trước đây, triển lãm được tổ chức theo truyền thống hàng năm nhân dịp chào mừng ngày Quốc khánh 2/9, ngày Quốc tế người cao tuổi 1/10, chào mừng ngày giải phóng thủ đô 10/10. Ngày khai mạc chật ních người, ở đó có cả họa sĩ cao tuổi, họa sĩ trung tuổi, họa sĩ trẻ tuổi và công chúng yêu mỹ thuật cổ điển và truyền thống. Điều đáng ghi nhận và phải học hỏi ở các “cụ” đó là sự nghiêm túc đúng giờ, không chậm chễ mỗi lần CLB có sự kiện, họp hành,… và dĩ nhiên cả trong những lúc trong lao động sáng tạo nghệ thuật.

132 tác phẩm của 89 tác giả treo kín 2 tầng tranh. Không gian treo tranh tại nhà triển lãm 16 Ngô Quyền có lẽ vẫn còn khá khiêm tốn so với những gì mà mọi người muốn mang ra trưng bày. Hẳn nhiên là vậy. So với triển lãm “Gọi thu” năm 2014 của CLB, thì năm nay có cảm giác các tác phẩm đạt được 2 tiêu chí là chất lượng và số lượng hơn. Chứng tỏ những nét họa ấy chưa “già” hay nói đúng hơn tâm hồn nghệ sĩ và ngọn lửa đam mê nghệ thuật của họ vẫn luôn “trẻ”.

Trong nghệ thuật nói chung và mỹ thuật nói riêng, tuổi tác không là tiêu chí để phân định danh tiếng và tay nghề của một nghệ sĩ. Nhưng có một thứ được mọi tầng lớp, mọi thể chế và mọi xã hội luôn trân trọng đó là đam mê và nhiệt huyết. Điều ấy thì có thể thấy rõ ở những “cụ” họa sĩ năm nay đã ngoài 70, 80 tuổi. Thử hỏi… rằng nếu không có những đặc tính ấy, liệu những người họa sĩ già kia có thể đi thực tế tại mọi miền trên đất nước với cái tuổi ấy để vẽ và sáng tác được không? Chợt nhớ đến cái hôm trước ngày khai mạc một ngày, tôi bắt gặp một hình ảnh một họa sĩ già tự mang tranh đến, tự treo, tự chỉnh mọi thứ… trong phòng triển lãm. Mới thấy người già ngoài tính cẩn thận lại thêm tính nghệ sĩ, họ xem tranh của mình như những đứa con, đứa cháu tinh thần vậy.

Có thể thấy đề tài năm nay vẫn phong phú và trải dài ở nhiều lĩnh vực. Từ phong cảnh núi rừng mọi miền Tổ quốc, con người trong lao động, xây dựng, chiến đấu và học tập cho đến những đề tài ca ngợi Bác Hồ, yêu quê hương, yêu đất nước, yêu Hà Nội và ca ngợi cái đẹp nói chung.

Đi vào đề tài phong cảnh núi rừng và hình tượng những cô gái dân tộc được khá nhiều các họa sĩ sử dụng làm “nguyên liệu”. Họa sĩ Tô Ngọc Thành vẫn quen thuộc với đề tài miền núi với hai tranh Chiều Đà Lạt và Mùa xuân Sapa; họa sĩ Vũ An Chương có hai tác phẩm đẹp và ý nghĩa là Mẹ con vùng cao và Ngóng 3; nhà nghiên cứu – họa sĩ Phan Ngọc Khuê đóng góp hai tác phẩm Vui ở chợ, Bến Mường lạ; họa sĩ Nguyễn Trịnh Thái với Mùa vàng ở Mù Căng Chải, Hữu Xim vẽ Tả Van Sapa, họa sĩ Vũ Đăng Đính mang đến Bản Mây và Chợ Đồng Văn Hà Giang… Mỗi tác phẩm, mỗi người mỗi vẻ nhưng tựu chung, người xem có thể hòa mình vào những không gian đậm chất thiên nhiên núi rừng ấy, để trải nghiệm, để cảm nhận cái đẹp và cái thật trong từng nét vẽ.

Một đề tài cá nhân tôi rất yêu thích và muốn nhắc đến là Hà Nội. Hầu hết hình tượng Hà Nội trong các tác phẩm là một Hà Nội xưa, cũ, với những hình ảnh, những con phố cùng nét vẽ và màu sắc đậm tính hoài cổ, chiêm nghiệm. Điểm qua một vài tác phẩm như:

  • Thăng Long Đông Đô Hà Nội của họa sĩ Nguyễn Ngọc Thọ,
  • Phố cổ chiều mưa của họa sĩ Ái Thi,
  • Hà Nội trong tôi của họa sĩ Phạm Yên Hòa,
  • Xóm cũ của họa sĩ Phạm Công Thành,
  • Đêm trăng Hạ Hồi của họa sĩ Trần Phương Thảo…

Có lẽ điều mà các cụ muốn gửi gắm cho công chúng và các thế hệ con cháu là hãy giữ gìn một Hà Nội đẹp ở mọi thời điểm bởi có những giá trị xưa và cũ vẫn rất đáng được trân trọng và lưu giữ. Mảng điêu khắc tuy số lượng khiêm tốn nhưng cũng kịp để lại dấu ấn với những tác phẩm ấn tượng của nhà điêu khắc Lê Đình Quỳ với Biển là hạnh phúc của muôn nhà; nhà điêu khắc Tạ Quang Bạo với bộ ba tác phẩm:

  1. Suối mơ,
  2. Em bé Mù Cang Chải
  3. Con lươn,…

Tựu chung những tác phẩm còn lại đều cho thấy sự đầu tư cả về thời gian lẫn công sức của các họa sĩ. Quả là một triển lãm rất đáng xem.

Để kết thúc bài viết, xin được giới thiệu cuốn sách “Tuyển tập các tác phẩm mỹ thuật – Dấu ấn một thời” do Ban thường vụ Hội Mỹ thuật Việt Nam phối hợp cùng CLB Họa sĩ cao tuổi cho xuất bản vừa qua. Sách dày 300 trang giới thiệu 276 tác phẩm của 137 tác giả quy tụ nhiều tên tuổi của nền hội họa Việt Nam từ thời Mỹ thuật Đông Dương.

Hoàng Chính