Quách Phong và bức tranh Sài Gòn Giải Phóng

Ấn tượng về họa sĩ Quách Phong (Quách Văn Phong hay Nguyễn Anh Việt) là một người khiêm nhường, giản dị với những bức tranh sơn mài có bút pháp mạnh mẽ thể hiện đề tài “Chiến tranh cách mạng”, trong đó tác phẩm “Sài Gòn giải phóng” là một điểm nhấn trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam khiến người ta nhớ đến vào dịp 30 tháng 4 năm 1975, kỷ niệm ngày chiến thắng giải phóng miền Nam, thống nhất Tổ quốc.

Đọc thêm: Bản thiết kế trường mầm non đẹp và độc đáo xứng tầm “tác phẩm nghệ thuật”

Sinh ra trong một gia đình kháng chiến có truyền thống cách mạng ở tỉnh Vĩnh Long miền Tây Nam Bộ, gia đình đã cho ông theo học ở trường Mỹ thuật Gia Định, ông tham gia đấu tranh trong phong trào sinh viên vẽ truyền đơn. Năm 1955 ông được đưa ra Bắc học khóa hai hệ trung cấp tại trường Mỹ thuật Việt Nam nay là Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội (42 Yết Kiêu – Hà Nội) sau được tuyển thẳng lên hệ cao đẳng, học đến năm thứ 3 (tình hình cách mạng nước ta đến hồi ác liệt), 1963 khi 25 tuổi Quách Phong xung phong nhập ngũ vượt Trường Sơn trở về quê hương chiến đấu.

Được tổ chức phân công về Quân khu chiến khu Bác Ái – Ninh Thuận, lấy bí danh là Nguyễn Anh Việt với nghĩa là Việt Nam anh hùng, họa sĩ Quách Phong sống, làm việc, chiến đấu cùng các chiến sĩ, đồng bào.

Thời kỳ này các sang tác của họa sĩ chủ yếu là ký họa, tranh cổ động phục vụ chiến đấu. Ông đi khắp các chiến trường, bên cạnh ba lô, cây súng còn bút, giấy màu, có điều kiện là ông vẽ trực tiếp về chiến sĩ, đồng bào trong sản xuất, chiến đấu, vẽ những tấm gương điển hình tiên tiến. Họa sĩ đã vẽ hàng nghìn bức ký họa, ông tổ chức nhiều triển lãm lưu động, bày tranh tại trận cho bà con, chiến sĩ xem, các tác phẩm của ông có tác động rất lớn động viên tinh thần chiến đấu.

Năm 1973, Nguyễn Anh Việt từ chiến trường ra Hà Nội hoàn thành nốt chương trình cao đẳng mỹ thuật tại trường cũ. Một cơ duyên đã dẫn họa sĩ đến với sơn mài, chất liệu truyền thống dân tộc. Họa sĩ Nguyễn Văn Tâm (trước là bạn đồng học nay là thầy) chỉ cho Quách Phong vẽ tranh sơn mài. Năm 1974 ông được cử đi nghiên cứu sinh ở Bungari, khi Bộ Đại học mời ông lên nhận hộ chiếu thì nghe tin quân ta đánh tới Đà Nẵng, Quách Phong bỏ cơ hội học sau đại học trở về miền Nam để dự trận đánh lịch sử mà ông vẫn nói vui là cho trọn vẹn bộ sưu tập của chiến tranh. Chính vì vậy ông đã được tham gia, chứng kiến trận 30 tháng 4 lịch sử, giây phút Sài Gòn giải phóng, để sáng tác thành công tác phẩm Nắng Tháng Năm (bột màu), vẽ ngay đêm 30/4/1975 hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Sài gòn giải phóng (Sơn mài) trưng bày tại Bảo tàng lực lượng vũ trang miền Đông – Quân khu 7.

Giải phóng sài gòn - Quách Phong
Giải phóng sài gòn – Quách Phong

Có thể nói bức Nắng tháng Năm là bức ký họa cuối cùng trong tập ký họa về chiến trường của Quách Phong. Khi bộ đội tiến về giải phóng Sài Gòn vào 30/4/1975, kết thúc ngày cuối của tháng 4, tác giả chọn thời điểm vào tháng năm là ngày hôm sau, ngày mai tươi sáng khi thành phố hoàn toàn giải phóng. Trung tâm bức tranh là các chiến sĩ trang phục màu xanh ngồi trên xe tăng bên tháp pháo, xung quanh, trên trời là những lá cờ đỏ sao vàng, cờ nửa xanh nửa đỏ giữa có ngôi sao vàng tung bay tạo không khí rộn rã, tưng bừng, xốn xang. Những tà áo dài trắng của các nữ sinh (một hình ảnh rất đặc trưng của Sài Gòn) tung bay ngời sáng, mấy nữ du kích, tự vệ đội mũ tai bèo nét mặt hồ hởi. Ánh sáng như nhảy múa được họa sĩ thể hiện qua các đường chạy của mảng sáng tối tạo cảm giác về niềm vui náo nức của ngày giải phóng. Cũng chủ đề này Quách Phong đã tiến tới một bố cục công phu hơn để vẽ bức sơn mài Sài Gòn giải phóng mà 7 năm sau ông mới hoàn thành. Trung tâm bức tranh là cảnh gặp gỡ giữa người dân và chiến sĩ giải phóng. Phía bên trái là cô nữ sinh đi xe đạp tay giơ cao như vẫy chào, cậu thiếu niên cầm chum bóng, bên phải bức tranh là hai cô gái mặc áo dài hoa quay mặt vào nhau, xen giữa là gương mặt nữ chiến sĩ giải phóng. Hai em bé tay cầm vòng nhảy múa. Phía đằng sau các chiến sĩ ngồi trên xe tăng giơ tay chào đón. Góc phải bức tranh trên ô tô tải, bộ đội cúi người giơ tay vẫy những người dân chào đón đoàn quân chiến thắng, cờ đỏ tung bay trên tháp pháo, bay rợp trời. Phía trên là hình ảnh Bác Hồ như ẩn hiện… khác với bức Nắng Tháng Năm thể hiện niềm vui háo hức, bừng lên thì ở Sài Gòn giải phóng lại có độ trầm sâu (có thể do hiệu quả chất liệu). Họa sĩ thể hiện góc nhìn ở nhiều điểm khác nhau tạo sự mở cho bố cục, làm bức tranh vừa hiện thực vừa khái quát.

Sau này, họa sĩ Quách Phong tham gia công tác là Phó Tổng thư ký Hội Mỹ thuật Việt Nam, Tổng Thư ký Hội Mỹ thuật thành phố Hồ Chí Minh, tham gia Hội đồng giám khảo của Hội, các cuộc triển lãm mỹ thuật toàn quốc (5 năm 1 lần), cuộc thi và triển lãm mỹ thuật ASEAN do Bộ Văn hóa tổ chức. Bức tranh Sài Gòn giải phóng cùng với Mùa gặt mới ở Củ Chi, Xuống đường Mậu Thân 1968 là các tác phẩm tiêu biểu của họa sĩ Quách Văn Phong được trao giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật năm 2007”.

Khiêm nhường và kiên định, họa sĩ Quách Phong xác định lý tường thẩm mỹ của mình là phục vụ cách mạng, phục vụ nhân dân. Các tác phẩm của ông là sự lao động cần cù bền bỉ của một chiến sĩ, họa sĩ đã góp lao động, xương máu cho sự nghiệp cách mạng, là một chiến sĩ văn hóa góp phần cho sự nghiệp giải phóng quê hương. 40 năm qua, tác phẩm sơn mài Sài Gòn giải phóng là một điểm nhấn, là sự đóng góp của hội họa đối với lịch sử.

Trần Thị Quỳnh Như