Họa sĩ Bùi Xuân Phái (1920-1988)

BÙI XUÂN PHÁI (sinh ngày 1- 9- 1920, mất ngày 24- 6- 1988 tại Hà Nội) quê ở làng Kim Hoàng, xã Vân Canh, Hà Đông, thành phố Hà Nội. Ông theo học tại Trường Mĩ thuật Đông Dương khoá XV (1941 – 1946); hội viên ngành hội hoạ Hội Mĩ thuật Việt Nam từ 1957.

Họa sĩ Bùi Xuân Phái
Họa sĩ Bùi Xuân Phái

Bùi Xuân Phái tham gia Cách mạng tháng Tám ở Hà Nội; hoạt động văn hoá thông tin tuyên truyền ở Liên khu III và Việt Bắc (1947- 1952); viết báo và minh hoạ báo tại Hà Nội (1952 – 1954); giảng viên Trường Cao đẳng Mĩ thuật Việt Nam (1956 – 1957); hoạ sĩ tổ sáng tác Hội Mĩ thuật Việt Nam. Trong quá trình sáng tác ông đã được tặng Huy chương Vì sự nghiệp Văn học Nghệ thuật Việt Nam; Huy chương Vì sự nghiệp Mĩ thuật Việt Nam. Xem tranh của ông, người ta phát hiện ra một đời sống tinh thần riêng đầy quyến rũ của những khu phố cổ Hà Nội, một phong cách riêng, thường được gọi là “Phố Phái”. 

Trước giờ biểu diễn - Bùi Xuân Phái
Trước giờ biểu diễn – Bùi Xuân Phái



Trong sự nghiệp của mình, ông không chỉ vẽ về phố mà còn vẽ nhiều đề tài về nghệ thuật chèo, về nông thôn, về vùng mỏ, chân dung… Ở mỗi đề tài, ông đều để lại những tác phẩm tiêu biểu và được đánh giá cao. Ông đã có 6 triển lãm cá nhân tại Hà Nội. Đã có nhiều cuốn sách viết về ông, gần đây nhất có mấy bộ sách “Bùi Xuân Phái – cuộc đời và tác phẩm” do NXB Mĩ thuật in của hai tác giả là hoạ sĩ Bùi Thanh Phương (con trai ông) và nhà sưu tập tranh Trần Hậu Tuấn. Bộ sách đã tập hợp tương đối đầy đủ các tư liệu về cuộc đời nghệ thuật của Bùi Xuân Phái. Hiện nay, tranh của ông được lưu giữ ở Bảo tàng Mĩ thuật Việt Nam và trong nhiều bộ sưu tập cá nhân trong và ngoài nước. Riêng ngôi nhà của ông, số nhà 87 phố Thuốc Bắc, Hà Nội được coi như một bảo tàng nhỏ, trưng bày những tác phẩm của ông và con ông. 

Phố hàng Mắm - Bùi Xuân Phái
Phố hàng Mắm – Bùi Xuân Phái


Tác phẩm của hoạ sĩ Bùi Xuân Phái đã được tặng giải thưởng tại Triển lãm Mĩ thuật tháng Tám năm 1946; Giải Nhất Triển lãm Mĩ thuật Toàn quốc năm 1980; Giải thưởng Triển lãm Đồ hoạ tại Leipzig- Đức; Giải thưởng Triển lãm Mĩ thuật Thủ đô các năm 1969, năm 1981, năm 1983 và năm 1984.

Năm 1996 hoạ sĩ Bùi Xuân Phái được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học Nghệ thuật đợt I cho các tác phẩm: Hà Nội kháng chiến – Sơn dầu- 90x110cm (1954); Vợ chồng chèo – Sơn dầu (1967); Sân khấu chèo – Sơn dầu (1968); Hóa trang sân khấu chèo – Sơn dầu (1968); Xe bò trong phố cổ – Sơn dầu (1972); Phố cổ Hà Nội – Sơn dầu (1972); Phố vắng – Sơn dầu (1981); Trước giờ biểu diễn – Sơn dầu- 60x80cm (1984).

Tranh Bùi Xuân Phái trong bộ sưu tập Nguyễn Minh

Bộ sưu tập nghệ thuật của ông Nguyễn Minh ở phố Phan Đình Phùng, Hà Nội – có thể nói – là một trong những bộ sưu tập lớn nhất ở nước ta hiện nay, đặc biệt ở mảng tranh của các họa sĩ Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương.

Đôi nét về Nguyễn Minh

Ông Nguyễn Minh cũng là một trong những nhà sưu tập Việt Nam đầu tiên đã đi đầu trong cuộc tìm kiếm các tác phẩm nghệ thuật của Việt Nam lưu lạc ở nước ngoài, nhất là ở châu Âu và Mỹ. Số lượng các tác phẩm từ nước ngoài quay trở về Việt Nam cũng đã được tập trung nhiều nhất trong bộ sưu tập của ông Nguyễn Minh.

Phố Cổ Hà Nội - Bùi Xuân Phái
Phố Cổ Hà Nội – Bùi Xuân Phái

Chúng ta có thể gặp trong bộ sưu tập này hầu hết các tác giả tên tuổi xưa nay: từ Lê Phổ, Mai Thứ, Vũ Cao Đàm, Lê Thị Lựu, Phạm Hậu, Nguyễn Tường Lân, Trần Văn Cẩn, Nguyễn Khang, Lê Quốc Lộc đến Nguyễn Văn Tỵ, Văn Bình, Trần Đình Thọ, Nguyễn Trọng Hợp, Phạm Văn Đôn, Nguyễn Sáng, Nguyễn Tư Nghiêm, Bùi Xuân Phái, Huỳnh Văn Gấm, Quang Phòng, Trần Duy, Võ Lăng, Trần Phúc Duyên, Mai Văn Hiến, Mai Văn Nam…

Phố Đêm - Bùi Xuân Phái
Phố Đêm – Bùi Xuân Phái

Về các tác giả nước ngoài có Joseph Inguimberty (họa sĩ Pháp, nguyên giảng viên Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương), Évariste Jonchère (nhà điêu khắc, họa sĩ Pháp, nguyên hiệu trưởng Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương)… và một số nghệ sĩ đương đại ở các nước Đông Nam Á. Tranh Lê Phổ, Mai Thứ, Vũ Cao Đàm, ông Nguyễn Minh có số lượng tranh lớn nhất.

Là một nhà sưu tập có hệ thống và thận trọng, riêng tranh của Bùi Xuân Phái (mà tình trạng thật giả từ lâu đã trở nên nghiêm trọng hơn bất cứ tác giả nào khác), ông Nguyễn Minh chỉ sưu tập những tác phẩm đã từng nằm trong những bộ sưu tập thật sự đáng tin cậy, đặc biệt trong bộ sưu tập trước đây của ông Petro, phó đại sứ Italia ở Hà Nội những năm 1980.

Bức tranh Phố Hàng Bạc - Bùi Xuân Phái
Bức tranh Phố Hàng Bạc – Bùi Xuân Phái

Một số tranh của Bùi Xuân Phái giới thiệu ở đây cũng đã được sưu tập từ những nguồn đó.

Những bức tranh này đã được Bùi Xuân Phái sáng tác trong những thời kỳ rất khác nhau, kéo dài từ những năm 1960 cho đến tận thời kỳ cuối cùng của ông vào những năm 1980.

Chân dung Văn Dương Thành - Bùi Xuân Phái
Chân dung Văn Dương Thành – Bùi Xuân Phái

Qua đây, chúng ta có thể thấy lại tiến trình sáng tạo hội họa của Bùi Xuân Phái, với các đề tài quen thuộc của ông: phố cổ, cảnh nông thôn, biển, hoặc chân dung thiếu nữ.

Sự tìm tòi của Bùi Xuân Phái bao giờ cũng xuất phát từ cảm xúc trước hiện thực khách quan, và bằng cái chủ quan cá nhân của mình, ông đã hệ thống hóa mọi sự vật vào một “khung sơ đồ”, bỏ qua mọi ngẫu nhiên, chỉ giữ lại cái cốt lõi, để biểu hiện tư tưởng của một họa sĩ “đã đi vòng qua châu Âu để trở về với tâm tính Á Đông – Việt Nam”, phong phú mà không chiết trung.

Mặc dù chỉ vẽ trong một diện đề tài khá hẹp, nhưng cái tài của Bùi Xuân Phái là ở chỗ ông luôn luôn phát hiện ra những góc độ mới, những phương diện mới của cùng một loại sự vật, một đề tài. Hay nói cách khác, Bùi Xuân Phái đã tìm được nhiều sự thật qua nhiều trạng thái, nhiều tình huống mà nhìn bề ngoài chúng có vẻ tương tự nhau, điều mà một người vẽ bình thường không thể làm được như ông.

Đúng như Bùi Xuân Phái đã từng nói: “Cái đẹp không ở đâu xa lạ. Cái đẹp ở ngay quanh ta. Chỉ có người thấy và người không thấy”.

Hội mỹ thuật Việt Nam