Năm 1943, đồng chí Trường Chinh đã khởi thảo Đề cương Văn hóa Việt Nam, một văn kiện quan trọng của Đảng, đã chỉ ra những nhiệm vụ quan trọng của văn hóa trong thời kỳ đầu cách mạng. Nhiều văn nghệ sĩ trong đó có các họa sĩ đã tốt nghiệp hoặc đang là sinh viên trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương hưởng ứng đề cương này. Họ đã tham gia Hội Văn hóa Cứu quốc bằng những hoạt động từ nghề nghiệp mỹ thuật của mình.

Trong cách mạng tháng 8, nhiều họa sĩ đã trực tiếp tham gia ngay từ những ngày đầu, họ vẽ tranh cổ động, bích chương, truyền đơn… phục vụ cách mạng.

Từ sau ngày toàn quốc kháng chiến ngày 19/12/1946 nhiều họa sĩ, nhà điêu khắc đã lên đường đi Việt Bắc, khu ba, khu bốn, miền Trung, vào bưng biền Nam Bộ, phục vụ trong các cơ quan nhà nước, báo chí, các đoàn văn hóa kháng chiến, quân đội, một số khác hoạt động trong vùng địch hậu. ở Việt Bắc có họa sĩ Tô Ngọc Vân, Trần Văn Cẩn, Nguyễn Khang, Dương Bích Liên, Nguyễn Sáng, Nguyễn Tư Nghiêm, Trần Đình Thọ, Phan Kế An, Mai Văn Hiến, Tạ Thúc Bình, Bùi Trang Chước… ở khu Năm có họa sĩ Nguyễn Đỗ Cung, Văn Giáo, Hoàng Kiệt, Dương Hướng Minh, Vương Trình, Song Văn, nhà điêu khắc Trần Văn Lý,… ở Nam Bộ có nhà điêu khắc Diệp Minh Châu, các họa sĩ Huỳnh Văn Gấm, Nguyễn Cao Thương, Nguyễn Hiêm, Trần Văn Lắm, Phi Hoanh, Trần Thanh…

Vốn sống và những tư liệu về cuộc kháng chiến chống Pháp đã trở thành nguồn cảm hứng sáng tác của các họa sĩ, đặc biệt là sau ngày hòa bình được lập lại ở miền Bắc và Hội Mỹ thuật Việt Nam được thành lập. Nhiều tác phẩm lớn đã được xuất hiện và có vị trí trang trọng trong Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và một số bảo tàng mỹ thuật của các nước khác.

Ngày 5/8/1964, Đế quốc Mỹ tiến hành cuộc chiến tranh phá hoại miền Bắc bằng không quân, cả nước bước vào cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Hàng trăm họa sĩ, nhà điêu khắc vẫn là các chiến sĩ trên mặt trận từ Bắc đến Nam, hàng trăm họa sĩ đã là những chiến sĩ trong các đơn vị quân đội, đi C, K họ vừa chiến đấu vừa sáng tác tạo nên một đội ngũ văn nghệ sĩ quân đội hùng hậu. Từ năm 964 đến năm 1970 hơn 80 họa sĩ đã đi vào chiến trường B, là nòng cốt của Phòng Hội họa giải phóng và ở nhiều vùng chiến khu, tuy sống trong điều kiện hết sức gian khổ nhưng họ vẫn vững vàng trong đội ngũ chiến đấu, ta có thể kể tới các họa sĩ Huỳnh Phương Đông, Thái Hà, Lê Văn Ba, Lê Tâm, Lê Hồng Hải, Quách Phong, Huỳnh Tâm Thu, Lê Lam, Nguyễn Thái Bình, Trịnh Núi, Nguyễn Ngoãn, Nguyễn Tấn Lực, Nguyễn Nam Ngữ, Phạm Gia Anh, Nguyễn Thanh Tịnh, Nguyễn Thanh Châu, Nguyễn Quốc Trọng, Nguyễn Quang Bửu, Hoàng Anh, Nguyễn Lâm, Võ Kế Nghiệp, Phạm Đỗ Đồng, Văn Long, Nguyễn Hoàng, Trịnh Dũng, Thái Đắc Phong, Tô Dự, Nguyễn Thế Vinh, Phạm Mùi, Nguyễn Văn Hoàng, Nguyễn Văn Bảy (Bảy Trà), Trần Hữu Chất, Trần Việt Sơn (Thăng Giai), Su Man, Lê Duy ứng, Trương Hạnh, Nguyễn Thái Bình, Nguyễn Thanh Tịnh, Trương Bé, Phạm Thanh Tâm, Quang Thọ, Văn Đa, Huy oánh, Lê Trí Dũng, Phạm Lực,… các họa sĩ đi C như Vũ Trung Lương, Hoàng Trân, Trầm Đình Long, Ngô Văn Duyên, Lương Xuân Trình, Trần Tuấn Lân…

Một số họa sĩ ở Sài Gòn và vùng lân cận đã ra bưng biền như Trang Phượng, Cổ Tấn Long Châu, Nguyễn Văn Kính… một số họ được đào tạo ngắn hạn trong chiến khu như Phan oánh, Quý Viện, Hữu Thiện, Quốc Thắng, Kim Tiến, ái Việt, Hồng Hạnh, Kim Liên, Lê Dân, Châu Hồ, Tạ Thu, Mười Thùng, Đức Triết, Đức Lưu, Phan Thăng, Trường Chăm…

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước 61 họa sĩ đã hy sinh anh dũng ta có thể kể tới các họa sĩ Võ Hồ Nam (1964); Trần Công Vũ, Trịnh Văn Núi (1966); Nguyễn Văn Lộc, Phạm Hồng Châu, Lê Văn Chương (1967); Lê Hoàng Anh (Lê Hạt), Trương Quan Lâm, Quách Thiện Thuật, Lê Hoàng Anh (1968); Huỳnh Quốc Trong (1969); Huỳnh Công Thu (1970); Nguyễn Quang Bửu (Hà Quang), Phạm Gia Anh, (1971); Lê Minh Thịnh, Hoàng Tích Minh, Vũ Quang Long, Lê Đình Bảo, Nguyễn Xuân Anh, Nguyễn Quang Việt, Hoàng Thượng Lân (1972); Hà Xuân Phong, Phan Thanh Xân (1974)… các họa sĩ ở miền Bắc thay nhau đi chiến trường, đi tuyến lửa, làm việc trong các cơ sở công nghiệp, văn hoá, giảng dạy trong nhiều lĩnh vực, nghệ thuật ở nhiều cơ quan khác nhau để thâm nhập thực tế họ đã sáng tác được nhiều tác phẩm Mỹ thuật có giá trị phản ánh cuộc sống xây dựng ở miền Bắc và cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước vĩ đại của nhân dân ta. Hội đã phối hợp với Bộ Văn hóa tổ chức được nhiều triển lãm lớn. Những bức tranh cổ động, tranh ký họa về miền Nam, về bộ đội và thanh niên xung phong và nhân dân ở các vùng chiến sự, những tác phẩm sơn dầu, sơn mài, bột màu, khắc gỗ đã gây xúc động lớn trong nhân dân và chiến sĩ, góp phần vào cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước thắng lợi, đáng chú ý là triển lãm ký hoạ miền Nam tại Hội trường Liên hiệp Văn học nghệ thuật Việt Nam – 51 Trần Hưng Đạo và Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam – 66 Nguyễn Thái Học, Hà Nội và sau đó được in thành những tập tranh đã làm xúc động nhân dân cả nước và bạn bè quốc tế… nhiều tác phẩm được sáng tác trong thời kỳ chống Mỹ cứu nước đến nay vẫn còn nguyên giá trị về nghệ thuật và tinh thần.

Nhiều họa sĩ đã tham gia tại các cơ quan, xí nghiệp vừa công tác, vừa chiến đấu trong các lực lượng dân quân tự vệ, góp phần đưa mỹ thuật phục vụ kháng chiến, và phục vụ các mặt văn hóa, xã hội, phục vụ sản xuất công nông nghiệp.

Theo thống kê chưa đầy đủ của Hội Mỹ thuật Việt Nam trong số hơn 1.700 đã và đang là hội viên của Hội, có hơn 400 người đã tham gia quân đội, hơn 100 họa sĩ đã đi chiến trường B, hàng trăm họa sĩ đã đến với tuyến lửa Vĩnh Linh và Trường Sơn, gần 500 họa sĩ và nhà điêu khắc, nhà phê bình mỹ thuật là Đảng viên của Đảng Cộng sản Việt Nam. Đó là chưa kể tới số họa sĩ sống và chiến đấu tại chiến trường miền Nam.

30 năm kháng chiến gian khổ các nghệ sĩ tạo hình đã trưởng thành cả về đội ngũ, về ý chí chiến đấu, về vốn sống, và năng lực sáng tạo thấm nhuần lời dạy của Bác Hồ: Văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận; Anh chị em là chiến sĩ trên mặt trận ấy.

Mỹ thuật – Những năm tháng không quên là những ký ức của những năm tháng hào hùng trong 30 năm kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ giành độc lập – tự do và thống nhất đất nước của các nghệ sĩ tạo hình Việt Nam./.

Trần Khánh Chương

Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam