Năm 1948, ngày 19 tháng 7, tại Chiến khu Việt Bắc, trong bản thuyết trình trước Hội nghị Văn hóa Toàn quốc (“Ngày Văn Nghệ”), họa sĩ bậc thầy Tô Ngọc Vân (1906–1954) đã đề cập một cách cực kỳ sôi nổi và hào hứng vấn đề “tranh sơn mài Việt Nam”, trong đó, ngay ở lời mở đầu, ông đã đưa ra một định nghĩa: “Danh từ sơn mài (laque) là một danh từ mới đặt mươi năm nay để chỉ một kỹ thuật trước kia gọi là sơn ta nhưng đã biến hóa hẳn do nghệ thuật mài sơn”.

Như thế có nghĩa: họa sĩ Tô Ngọc Vân đã cố định được một khái niệm về cái gọi là “sơn mài Việt Nam”, bằng bốn thành tố cơ bản: thời điểm xuất hiện, chất liệu gốc, phương pháp chuyển hóa và hiệu quả.

Trên thực tế cho đến ngày nay, khái niệm ấy, về căn bản, người ta vẫn chưa có lý do gì để phải thay đổi cả.

Chất liệu chủ yếu để làm tranh sơn mài Việt Nam cũng chính là “cổ chất” dùng trong nghề sơn cổ truyền của người Việt Nam. Đó là chất nhựa mủ chích lấy ở vỏ một loại cây có tên gọi là “cây sơn”.

Theo cuốn sách “Cây cỏ có ích ở Việt Nam” (do Võ Văn Chi chủ biên, Nhà xuất bản Giáo dục, 1999, tập I) – thì cây sơn có ở Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản, ấn Độ, Malaysia... Giống cây sơn mọc ở Việt Nam có tên khoa học là: Rhus succedanea (có độc tố), tên dân gian gọi là sơn rừng, sơn lắc – mọc hoang ở Hòa Bình, Quảng Ninh, vào tận Lâm Đồng; mọc và được trồng nhiều ở Phú Thọ (nên cây sơn còn được gọi là “sơn Phú Thọ”): cây ưa sáng, lớn nhanh; thích hợp với đất đỏ vàng (feralit) còn tốt và thoát nước; không chịu gió, giá rét, sương muối; tái sinh dễ dàng bằng hạt, khả năng đâm chồi mạnh, ra hoa tháng tư, có quả tháng mười một, gỗ màu xám...

Riêng cây sơn mọc và được trồng ở Phú Thọ là giống cho nhiều nhựa với chất lượng cao nhất (trong thời kỳ chiến tranh, mặc dầu sống ở miền Nam song họa sĩ bậc thầy về nghệ thuật tranh sơn mài Nguyễn Gia Trí vẫn luôn luôn khao khát có được thứ sơn gốc của vùng trung du Phú Thọ)...