I. Tình hình thực trạng:

Từ khi có chính sách đổi mới, mở cửa, vận hành nền kinh tế theo cơ chế thị trường và Việt Nam gia nhập WTO, kinh tế nước ta đã hội nhập với kinh tế thế giới; Mỹ thuật Việt Nam đã thực sự khởi sắc, phát triển nhanh chóng, đa dạng, phong phú. Một không khí sáng tác, triển lãm nhộn nhịp, cởi mở, với luồng sinh khí mới; nhiều tác phẩm, công trình Mỹ thuật đã ra đời, các triển lãm Mỹ thuật diễn ra khắp cả nước đã thực sự góp phần tích cực vào việc nâng cao mức hưởng thụ nghệ thuật, góp phần giáo dục thẩm mỹ, đem đến một đời sống tinh thần phong phú cho nhân dân.

Cùng với những thành quả trên thị trường Mỹ thuật cũng bắt đầu hoạt động nhộn nhịp, ban đầu là sự ngỡ ngàng và cuốn hút của các nhà sưu tập và khách quốc tế với Mỹ thuật Việt Nam. Trước kia, nhiều người nước ngoài chỉ biết đến Việt Nam là đất nước anh hùng trong chiến đấu bảo vệ Tổ quốc, khi mở cửa, hội nhập bạn bè quốc tế đã bị cuốn hút bởi văn hóa Việt Nam trong đó có nền Mỹ thuật Việt Nam với một bề dày truyền thống và sức sáng tạo mạnh mẽ giàu bản sắc của các họa sĩ. Các tác phẩm hội họa của Việt Nam đã được tiêu thụ với số lượng khá lớn vào những năm 90 của thế kỷ XX và hiện nay tác phẩm Mỹ thuật Việt Nam có vị trí quan trọng trong khu vực, đồng thời thị trường Mỹ thuật trong nước đã bước đầu hình thành và phát triển.

Bên cạnh những mặt tích cực của đường lối mở cửa, hội nhập đã kích thích sự phát triển mạnh mẽ của Mỹ thuật Việt Nam thì một số hệ luỵ như vấn đề bản quyền tác giả và vấn nạn tranh giả trong những năm gần đây đã trở thành vấn đề nhức nhối trong giới Mỹ thuật và những nhà quản lý văn hóa. Tranh giả đã làm ảnh hưởng đến uy tín của Mỹ thuật Việt Nam trên thị trường nghệ thuật thế giới. Có những lúc vấn đề này đã thành tâm điểm của dư luận và báo chí trong hoạt động văn hóa nghệ thuật.

Tuy nhiên, khách quan mà nhận xét vấn đề bản quyền tác giả, tranh giả, tranh nhái, sao chép tác phẩm không đúng quy định là vấn đề không chỉ riêng của Mỹ thuật Việt Nam mà là tình hình chung của hoạt động Mỹ thuật trên thế giới tuy mức độ vi phạm và sự tinh vi có khác nhau.

ở Việt Nam với những trung tâm Mỹ thuật lớn như Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh hay ở đô thị cổ Hội An - Quảng Nam hiện nay có hàng trăm các cửa hàng bán tranh trong đó có không ít cửa hàng bán tranh giả, tranh nhái, tranh sao chép không đúng quy định. Các tác giả bị xâm phạm bản quyền thường là những họa sĩ đang được thị trường nước ngoài chú ý như: Thành Chương, Đào Hải Phong, Lê Thanh Sơn, Nguyễn Thanh Bình, Lê Thiết Cương. . . bị làm giả, nhái theo phong cách được bày bán la hệt. Bên cạnh những cửa hàng bán công khai với những loại tranh có mức giá thấp là một lực lượng ngầm không công khai, hoạt động một cách tinh vi có sự liên kết, cũng tổ chức triển lãm, in sách, cũng giới thiệu ở trong và ngoài nước, quảng cáo trên các phương tiện thông tin đại chúng làm cho thật, giả lẫn lộn và đối tượng này không dễ vạch mặt, chỉ tên. Gần đây vụ một hãng đấu giá nước ngoài tổ chức đấu giá tranh giả của danh họa Bùi Xuân Phái, hay những vụ việc khác liên quan đến tác phẩm của Tô Ngọc Vân, Nguyễn Phan Chánh, Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Nguyễn Sáng, Nguyễn Tư Nghiêm ...

Không chỉ vi phạm với các tác phẩm hội họa mà ở tranh cổ động, lo go cũng có những vụ việc vi phạm bản quyền. ở tranh cổ động tuyên truyền, vi phạm bản quyền giữa họa sĩ vẽ tranh cổ động và nghệ sĩ Nhiếp ảnh đã xảy ra, điển hình là trường hợp bức ảnh “Nụ hôn của gió” và bức tranh cổ động của một họa sĩ trẻ.

Trong thiết kế Lo go, bao bì hàng hóa, thương hiệu, thậm chí cả trong các tác phẩm Điêu khắc ngoài trời cũng đều có những biểu hiện sao chép, vi phạm bản quyền. Tranh giả, tranh sao chép cũng đã có trường hợp qua mặt được cả một tập thể Hội đồng nghệ thuật và được giải khá cao ở Triển lãm Mỹ thuật Toàn quốc, sau đó mới bị phát hiện và tước giải.

Đây thực sự là điều nhức nhối của giới Mỹ thuật và những nhà quản lý văn hóa.

II. Đặc thù của vấn đề bản quyền trong giới Mỹ thuật:

Khác với các loại hình nghệ thuật khác, tác phẩm Mỹ thuật khi đã bán thì tác giả của tác phẩm đó chỉ còn quyền nhân thân (quyền đứng tên, đặt tên cho tác phẩm) còn các quyền khác thuộc về chủ sở hữu tác phẩm. Mặt khác do thói quen nên việc mua bán, cho tặng tác phẩm Mỹ thuật thường không làm hợp đồng pháp lý để phân định rõ quyền của mỗi bên.

ý thức bảo vệ bản quyền của một số họa sĩ còn chưa tốt, đã có biểu hiện tác giả tự chép lại tranh, nhái lại tranh của chính mình khi thấy bán được nhiều. Còn ít tác giả Mỹ thuật đi đăng ký bảo hộ quyền tác giả.

ý thức quyền tác giả còn thể hiện ở việc in ấn các tác phẩm Mỹ thuật trên báo chí, có nhiều trường hợp in ảnh chụp tác phẩm nhưng không đề tên tác giả, tên tác phẩm, nhiều trường hợp không ghi khuôn khổ, chất liệu tác phẩm, trong khi khuôn khổ và chất liệu là một trong những yếu tố quan trọng để khẳng định tác phẩm đó là thật hay giả.

Một đặc thù quan trọng nữa là tác phẩm Mỹ thuật Việt Nam đang được sự quan tâm của thị trường nghệ thuật thế giới và thị trường Mỹ thuật trong nước cũng bắt đầu phát triển. Việc buôn bán tác phẩm Mỹ thuật đem lại nguồn lợi kinh tế khá cao vì thế một số người vì mục đích kinh tế bỏ qua đạo đức nghề nghiệp, danh dự để làm giả kiếm lời.

III. Giải pháp hạn chế các vi phạm bản quyền Mỹ thuật và nạn tranh giả:

Về các văn bản pháp luật quản lý nhà nước hiện nay chúng ta đã có luật sở hữu trí tuệ, Nghị định quản lý Mỹ thuật đã hoàn thành dự thảo trong đó có những điều khoản điều chỉnh vấn đề này. Bộ cũng đã ban hành Quy chế sao chép tác phẩm tạo hình và Quy chế sử dụng ảnh trong tranh cổ động và bìa xuất bản phẩm. Đây là những văn bản pháp lý để thực hiện tốt công tác quản lý nhà nước trong lĩnh vực này.

Cục Mỹ thuật - Nhiếp ảnh và Triển lãm ngoài việc tham mưu cho Bộ xây dựng các văn bản quản lý trên cũng đã xây dựng đề án và được Bộ đồng ý thành lập “Trung tâm giám định tác phẩm Mỹ thuật” thuộc viện Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Đây là nơi tổ chức thẩm định và cấp giấy chứng nhận cho các tác phẩm Mỹ thuật, phân biệt tác phẩm thật, tác phẩm giả.

Ngoài các văn bản quản lý trên, cần tăng cường công tác phổ biến pháp luật đến những đối tượng hoạt động trong lĩnh vực này, song song với việc kiểm tra, xử phạt của thanh tra văn hóa là biện pháp cần được làm thường xuyên, liên tục. Cần đưa chương trình giáo dục pháp luật, giáo dục về luật quyền tác giả cho sinh viên các trường Mỹ thuật, các trường văn hóa nghệ thuật trong cả nước.

Cần tổ chức hiệp hội các Gallery nghệ thuật để có sự phối hợp, phổ biến, bảo vệ quyền lợi và trách nhiệm trong các hoạt động của Gallery ở trong và ngoài nước.

Các cơ quan báo chí cần phối hợp và ủng hộ cho việc tuyên truyền pháp luật, lên án những vụ việc vi phạm để tạo áp lực của xã hội đối với những hành vi vi phạm quyền tác giả và nạn tranh giả.

Cùng với các giải pháp trên, để ngăn chặn các vi phạm bản quyền và nạn làm tranh giả, làm trong lành thị trường Mỹ thuật khẳng định uy tín và vị trí cao của Mỹ thuật Việt Nam với thị trường Mỹ thuật quốc tế cần có sự phối hợp của các Bộ, Ban, Ngành và của toàn xã hội, đặc biệt là sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan như: Cục bản quyền tác giả Văn học Nghệ thuật, Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm, các sở VHTTDL, Hội VHNT các tỉnh, thành phố, Hội Mỹ thuật Việt Nam và các cá nhân họa sĩ, nhà Điêu khắc. Đó chính là yếu tố quan trọng để làm tốt công tác này.

VI KIẾN THÀNH - 3/2009

Phó Cục trưởng Cục Mỹ thuật, nhiếp ảnh và triển lãm Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch