một góc phòng triển lãm

Những ngày đầu tháng 8 đẹp trời ở Toronto không khí mát mẻ, ánh nắng chan hòa cho tới tận gần 9 giờ đêm. Dạo quanh khu trung cư của những người “tứ xứ”*, khung cảnh nhộn nhịp và cách bày trí hàng hóa vô cùng đa dạng làm cuốn hút khách tới thăm. Những bức tranh tường Graffiti rực rỡ, sống động cho biết khu ở và chỗ ăn chơi của những người gốc châu Phi, châu Âu, châu á và châu Mỹ.

Còn nhớ cách đây hơn 20 năm, loại hình nghệ thuật đường phố bị cấm đoán, phê bình, và tranh Graffiti không được tính trong làng nghệ thuật. Dấu tích của nó hiện rõ trên các bức tường của nhiều con phố. Có hình ảnh dang dở các nét vẽ nham nhở, nguệch ngoạc bằng một thứ màu sin sỉn, bàng bạc từ những năm 1980. Bên cạnh đó lại có nhiều hình ảnh phá cách, hiện đại, sắc màu mạch lạc, mảng khối nổi bật được vẽ vào đầu thế kỷ 21 trên những bức tường lớn và cả trên vỉa hè. Hầu hết các hình ảnh này có màu sắc tươi, độ tương phản mạnh, đường nét khoáng đạt, sống động, họat náo, chúng làm tăng vẻ tươi tắn cho các khu phố.

Gallery FUNCTION 13 nằm tại 156 đường Augusta- nơi thường xuyên hội tụ các họa sĩ thích tìm hiểu, thực hành, học hỏi về nghệ thuật đường phố (Street Performance), nghệ thuật truyền thông (art media) và nghệ thuật kỹ thuật số (art digital). Tại đây đang bày triển lãm DECIMALS REBUILT của Evond Blake - họa sĩ nổi tiếng về mỹ thuật truyền thông của Canada.

Tác giả lý giải: Từ xa xưa, khi thời gian chưa được xác định, trong vũ trụ tất cả đều là hư vô, rồi xuất hiện một điểm... đến nhiều điểm...; lại có sự tập hợp nhiều điểm tạo ra một hình dáng, một vật thể..v.v. Con số 1, số 10 được xác định; các số 100, 1000, 10 000, 100 000... là cấp số nhân của 10; và từ đây các số thập phân cũng ra đời. Sẽ không ai đếm hết được các con số thập phân. Nếu từ một motif hình học nào đó mà người họa sĩ biết khai thác, sáng tạo theo dạng DECIMALS REBUILT (dựng lại hệ thập phân) thì đáp số là vô tận - đây chính là ý nghĩa tại sao tên của triển lãm được tác giả lấy là DECIMALS REBUILT.

Sau 2 năm làm việc miệt mài, 35 tác phẩm bằng các kỹ thuật: hội họa, đồ họa và phim hoạt hình lấy từ các nhân vật, hình ảnh mà Evond Blake mới sáng tác được trình làng. Tất cả biểu lộ sức mạnh phi thường của thế giới truyền thông trong xã hội hiện đại. Blake tâm sự: “Ông bắt đầu cuộc đời nghệ sĩ bằng nghệ thuật Graffiti khi còn ở tuổi teen! Sau đó ông phát hiện digital media và các công cụ hiện đại khác có thể giúp ông tạo ra các tác phẩm nghệ thuật đẹp, độc đáo và sống động!”. Âm hưởng của Graffiti như ăn vào máu thịt của Blake, ông say mê nó từ thời trẻ- thời các nhà cầm quyền còn đi rình bắt những ai vẽ Graffiti. Bây giờ thì đã khác, tác phẩm Graffiti của nghệ sĩ Banksy vừa được trả 391.000USD sau một cuộc đấu giá trên e-Bay. Ngày càng nhiều bạn trẻ ham thích vẽ Graffiti và còn tìm hướng phát triển để làm sao cho mỹ thuật đến được nhiều với công chúng nhất. Bản thân Blake cũng muốn sáng tạo và phát triển nó, có lẽ vì thế Blake lao vào tìm tòi, thể nghiệm, sử dụng một cách điêu luyện các logiciel đồ họa mang tính công nghiệp để tạo ra được các nhân vật bằng nhiều khối hình và đường nét hoạt náo, nhưng tinh vi và sống động hơn Graffiti.

Bước vào phòng triển lãm, thoạt nhìn người xem khó có thể phân biệt được diện tích một tác phẩm hội họa độc lập bởi cách tạo hình và lối trình bày độc đáo rất riêng của tác giả. Hai bên tường chính của gian triển lãm bày các tranh vẽ trên vải, gỗ và mica trong. Mảng tranh chính phía tường phải gồm 10 tranh vẽ trên 10 tấm mica có cùng khuôn khổ. Mảng tường trái là các tranh được vẽ trên gỗ và vải toan, chúng có khuôn khổ khác nhau, có bức hình chữ nhật, hình vuông và hình bầu dục. Hầu hết các tranh không có khung, được bày ghép nối tranh này với tranh kia bởi các mảng màu nhỏ, to, dài ngắn, nóng lạnh khác nhau. Chính sự kết nối giữa các khối hình và màu trong tranh hòa quện với sắc độ tinh tế của các mảng màu đệm trên tường, cộng với không gian trong mỗi bức tranh và không gian của phòng triển lãm tạo ra cái nhìn mới lạ cho các nhân vật cũng như cách trưng bày tác phẩm. Đặc biệt, Blake còn sáng tác nhân vật cho phim hoạt hình nên cùng lúc, trên trần phòng triển lãm có máy chiếu luôn một số đoạn phim lên màn ảnh ở góc cuối phòng, bên cạnh các tác phẩm hội họa và đồ họa của chính tác giả. Bằng tài biến đổi đường nét, chia cắt tỷ lệ, dựng lại hình ảnh, phối hợp các sắc màu...v.v, các hình ảnh của Blaka sáng tạo ra sống động như các nhân vật có mắt nhìn, nhiều diện, nhiều khối, chúng biểu lộ các trạng thái và các hành động quyết liệt, khỏe khoắn, nhanh lẹ, phức tạp, hỗn độn. Xem cả phòng tranh khó tìm thấy cái tĩnh trong các bức tranh. Có lẽ vì thế mà tác giả để ánh sáng trong phòng triển lãm hơi tối, chỉ nổi lên các nguồn sáng mạnh chiếu vào tranh, đồng thời giữ chân người xem ở một loạt sản phẩm đồ họa ứng dụng ở sảnh ngoài của gallery. Các tranh in độc lập thuộc chủ đề của triển lãm được in khổ nhỏ và bày bán khoảng dưới 100 đô một bức. Bên cạnh là áo t-shirts và rượu in mác motif của DECIMALS REBUILT có giá từ 20 đến 35 đô. Ngoài ra rất nhiều sách báo viết về tác giả, tác phẩm và các cuộc “chơi” của Gallery FUNCTION 13.

Trao đổi với mấy nghệ sĩ đến thưởng thức tác phẩm của Evond Blake, mọi người đều tỏ ra ngưỡng mộ ông, họ nói: “Blake đưa vào tác phẩm những nét đặc trưng của nghệ thuật Graffiti và nghệ thuật truyền thông- các loại hình nghệ thuật mà ông từng theo đuổi, gắn bó bao năm. Việc khai thác tài tình kỹ thuật digital media kết hợp sức sáng tạo mãnh liệt của Blake tạo ra những đường nét tinh vi, hình ảnh độc đáo cho nghệ thuật đương đại. Ông đóng góp cho nền mỹ thuật đương đại nhiều cái mới, chẳng kém gì công sức của họa sĩ ý Giacomo Balla (1871-1958) đã đóng góp cho mỹ thuật thế kỷ 20!”. Triển lãm này của ông sẽ được chủ của gallery mang đi bày ở Los Angeles, Montréal, Rome, Mexico, San Diego, Naples, Milan, New York, Texas, Germany và Winnipeg. Mỗi nơi trưng bày sẽ có một cách trình bày khác, hợp ý tưởng của tác giả và hài hòa với diện tích phòng trưng bày. Thật đáng khâm phục mạng lưới hợp tác và quảng bá tác phẩm cho các nghệ sĩ của các gallery nước bạn. Như vậy DECIMALS REBUILT của Evond Blake được biểu đạt đúng ý tưởng sáng tác của nghệ sĩ là có mặt ở khắp nơi và luôn tạo dựng lại các khối hình khác nhau dựa vào số tác phẩm mình đã có (như dạng dựng lại hệ thập phân).

Trời đã tối hẳn, dời phòng triển lãm trở về khách sạn, tôi giải mã được một số thắc mắc về sự phát triển của Graffiti gắn với nghệ thuật truyền thông, song thoảng một chút buồn khi nghĩ tới các phòng triển lãm và các gallery bày tranh cho các họa sĩ ở Việt Nam bởi cách trình bày quá nhàm chán, thiếu sự sáng tạo. Có phải do cách nhìn của các nhà tổ chức trưng bày tác phẩm? Hay thiếu sự hợp tác giữa chủ các gallery với những tác giả sáng tác tranh? Hoặc thiếu chiến thuật bày và bán tác phẩm của các curator?...? Lý do thiếu kinh phí không hẳn là đúng bởi bây giờ sẵn sàng có rất nhiều họa sĩ đầu tư hàng chục triệu cho một triển lãm của mình. Hy vọng nhiều cái mới sẽ bay tới Việt Nam!

BÍCH NGÂN Toronto, mùa thu 2009

* Khu dân nhập cư ở các nước khác đến (immigrant)