Ngày 30/4/1975, lá cờ chiến thắng đã tung bay trên nóc Dinh độc lập, đánh dấu sự toàn thắng của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước và thống nhất đất nước. Trong không khí vui mừng chiến thắng, Hội Mỹ thuật Việt Nam đã phát động hội viên sáng tác về chủ đề này. Nhân dịp kỷ niệm 30 năm thành lập nước Việt Nam dân chủ cộng hòa và chào mừng Miền Nam hoàn toàn giải phóng, ngày 2/9/1975 Hội Mỹ thuật Việt Nam đã tổ chức một cuộc triển lãm lớn tại 93 Đinh Tiên Hoàng - Hà Nội với hàng trăm tác phẩm hội hoạ, đồ hoạ, điêu khắc, ... Khi đất nước thống nhất, Hội Mỹ thuật Việt Nam được bổ sung thêm nhiều hội viên hoạt động trong quân đội, trong các cơ quan, các khu căn cứ trở về thành phố và nhiều hoạ sĩ, nhà điêu khắc sống ở trong các khu vực đô thị mới được giải phóng tạo nên một đội ngũ hoạ sĩ ngày càng hùng hậu và đa dạng về phong cách sáng tác.

Năm 1976 triển lãm mỹ thuật toàn quốc đã được tổ chức tại khu triển lãm Vân Hồ Hà Nội, đây là cuộc triển lãm Mỹ thuật toàn quốc đầu tiên sau ngày toàn thắng và chào mừng Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IV. Triển lãm trưng bầy 245 tác phẩm của 237 tác giả, trong đó có một số tác phẩm tiêu biểu được sáng tác trong hai cuộc kháng chiến cứu quốc. Một sự kiện đáng ghi nhận trong thời kỳ này là triển lãm Mỹ thuật toàn quốc năm 1980 tại khu triển lãm Giảng Võ Hà Nội, trưng bầy 819 tác phẩm của hơn 500 tác giả, trong đó có 60 tác giả Miền Nam. Đây là cuộc triển lãm có số lượng tác phẩm và tác giả tham dự lớn nhất, nhiều tác phẩm có kích thước lớn, với sự đa dạng về nghệ thuật và sự đổi mới về phong cách sáng tác, đội ngũ hoạ sĩ trưởng thành trong kháng chiến chống Mỹ đã có nhiều tác phẩm xuất sắc tại triển lãm này. Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc năm 1985 được bầy tại Khu triển lãm Vân Hồ Hà Nội trưng bầy 705 tác phẩm chọn lọc trên tổng số 2.000 tác phẩm của các hoạ sĩ trong cả nước và triển lãm điêu khắc toàn quốc 10 năm lần thứ hai năm 1983 với 247 tác phẩm của 101 tác giả là những dấu ấn của thời kỳ hoạt động này.

Ngoài những hoạt động sôi nổi ở trong nước, Hội Mỹ thuật Việt Nam có quan hệ đối ngoại rộng rãi với nhiều nước XHCN anh em và được sự giúp đỡ về vật chất như hoạ phẩm cho sáng tác, cử hoạ sĩ dự các trại sáng tác quốc tế, gửi tác phẩm đi dự các triển lãm mỹ thuật ở nước ngoài, nhiều hoạ sĩ đã nhận được những giải thưởng xứng đáng.

Năm 1977 Tạp chí Mỹ thuật số đầu tiên đã được phát hành do hoạ sĩ Huỳnh Văn Gấm làm Tổng biên tập.

Nhà triển lãm Mỹ thuật 16 Ngô Quyền đã liên tục tổ chức các triển lãm nhóm, cá nhân, mỗi triển lãm kéo dài 1 tháng và các triển lãm đó đều được bao cấp. Nhiều triển lãm đáng chú ý như triển lãm tác phẩm của hoạ sĩ Bùi Xuân Phái, Nguyễn Tư Nghiêm, Nguyễn Sáng...

Năm 1983 sau 25 năm thành lập, Đại hội lần thứ II Hội Mỹ thuật Việt Nam đã được tổ chức tại Cung văn hoá thiếu nhi Hà Nội từ ngày 5/10 đến ngày 7/10/1983 với 147 đại biểu đại diện cho 547 hội viên trong cả nước. Đại hội đã quyết định đổi tên Hội Mỹ thuật Việt Nam thành Hội nghệ sĩ tạo hình Việt Nam.

Đại hội nêu cao ý thức trách nhiệm của người nghệ sĩ, và khẳng định sự trưởng thành của các ngành mỹ thuật mới như: Trang trí, Phê bình Mỹ thuật, bên cạnh các ngành hội họa, đồ hoạ, điêu khắc đã phát triển từ trước.

Đại hội đã bầu 43 ủy viên Ban chấp hành. Ban chấp hành đã bầu hoạ sĩ Trần Văn Cẩn làm Chủ tịch Hội, hoạ sĩ Huỳnh Văn Thuận - Phó chủ tịch; hoạ sĩ Dương Viên được bầu làm Tổng thư ký; Các ủy viên Ban thư ký gồm nhà điêu khắc Nguyễn Phước Sanh, các hoạ sĩ Đặng Thị Khuê, Cổ Tấn Long Châu, Nguyễn Thanh Châu, Đặng Đức Sinh, và nhà Phê bình mỹ thuật Nguyễn Quân. Lần đầu tiên, Hội bầu hội đồng nghệ thuật gồm 23 người do họa sĩ Trần Văn Cẩn làm chủ tịch, và Ban kiểm tra gồm 3 người do họa sĩ Lương Xuân Nhị làm trưởng ban.

Với sự phát triển số lượng hội viên trên nhiều ngành khác nhau, việc thành lập 5 Ban chuyên ngành: Hội họa, Đồ hoạ, Điêu khắc, Trang trí, và Phê bình mỹ thuật để chăm lo các hoạt động mỹ thuật có tính chuyên môn sâu đã góp phần vào sự phát triển đa dạng của các loại hình nghệ thuật, phù hợp với tính chất hoạt động của Hội trong thời kỳ mới.

Có thể nói 10 năm đầu sau ngày giải phóng Miền Nam thống nhất đất nước là sự phát triển hoạt động của Hội Mỹ thuật Việt Nam trong sáng tác cũng như trong tổ chức là bước chuyển từ hoạt động mỹ thuật thời chiến sang mỹ thuật thời bình, khẳng định vị trí các tác giả thế hệ đầu của nền Mỹ thuật cách mạng Việt Nam, đánh dấu bước trưởng thành, nối tiếp của các hoạ sĩ trong cuộc kháng chiến lần thứ hai./.

Trần Khánh Chương