Kim Thái-Một thời chiến tranh-Sơn dầu

Ngày 5/8/1964, đế quốc Mỹ cho máy bay ném bom Hòn Gai - Quảng Ninh, Lạch Trường - Thanh Hoá; Sông Gianh - Quảng Bình mở đầu cho cuộc chiến tranh phá hoại ở Miền Bắc, ngăn cản Miền Bắc chi viện cho Miền Nam. Cả nước đã vào cuộc chiến đấu mới với khẩu hiệu Tất cả cho tiền tuyến, Tất cả để chiến thắng giặc Mỹ xâm lược. Các hội viên Hội Mỹ thuật Việt Nam trên cương vị công tác của mình đã chuyển sang sinh hoạt thời chiến.

Trong điều kiện chiến đấu gian khổ, cuộc sống hết sức khó khăn nhưng công việc sáng tác vẫn được triển khai. Các hoạ sĩ đã đi vào thực tế đời sống, chiến đấu của quân và dân Miền Bắc, nhiều hoạ sĩ đã vào tuyến lửa Vĩnh Linh, nhiều tác phẩm về đề tài sản xuất và chiến đấu đã được sáng tác bằng các chất liệu sơn dầu, sơn mài, lụa, khắc gỗ hầu hết các hoạ sĩ đều tham gia sáng tác tranh cổ động, cổ vũ tinh thần chiến đấu của quân và dân cả nước. Nhiều tranh cổ động kịp thời ghi lại nhiều chiến công bắn rơi máy bay Mỹ trên Miền Bắc, có thể nói tranh cổ động trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước đã để lại nhiều dấu ấn đặc sắc cho sự nghiệp phát triển tranh cổ động Việt Nam.

Nhiều hoạ sĩ đã được cử đi B cùng với các hoạ sĩ ở nội thành vào chiến khu, bưng biền, đã hình thành Phòng Hội hoạ giải phóng: Hoạ sĩ Huỳnh Phương Đông, Thái Hà, Lê Hồng Hải, Huỳnh Công Thu, Lê Văn Chương (1964), sang năm 1965 có thêm Lê Lam, Thanh Châu, Phạm Đỗ Đồng, Nguyễn Văn Trừ, Nguyễn Thái Bình, Hoàng Anh... vào Nam Bộ, ở Miền Trung - Tây Nguyên có Hoạ sĩ Quách Phong, Nguyễn Thế Vinh, Hà Xuân Phong, Phạm Hồng, Phạm Mùi, Trần Việt Sơn, Xu Man... Từ năm 1961 một số hoạ sĩ từ thành phố ra bưng biền: Trang Phượng, Cổ Tấn Long Châu...

Các hoạ sĩ đã có nhiều ký hoạ sinh động về cuộc sống và chiến đấu anh dũng của đồng bào chiến sĩ Miền Nam, vẽ tranh cổ động, mở lớp đào tạo, vẽ ký họa. Một số những ký hoạ đó đã được gửi ra Miền Bắc và được tổ chức triển lãm tại Hà Nội. Năm 1967 triển lãm hơn 200 ký hoạ từ Miền Nam gửi ra trưng bày tại trụ sở Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Việt Nam của 6 hoạ sĩ: Cổ Tấn Long Châu, Lê Văn Chương, Huỳnh Phương Đông, Thái Hà, Lê Hồng Hải, Nguyễn Văn Kính. Các tác phẩm được vẽ bằng các chất liệu bút sắt, bút chì, mực nho, phấn màu ghi lại hình ảnh quân và dân Miền Nam đang anh dũng chiến đấu, có tác động mạnh đến tình cảm của nhân dân và giới văn học nghệ thuật trong đó có giới mỹ thuật. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đến xem triển lãm và khen ngợi.

Hàng trăm nghệ sĩ tạo hình đã tham gia quân đội, chiến đấu trong các quân binh chủng như: Văn nghệ quân đội, bộ binh, phòng không, không quân, xe tăng, pháo binh, thông tin, đoàn 559... vừa cầm súng chiến đấu các hoạ sĩ đã ghi chép được nhiều ký hoạ tại chiến trường, nhiều ký hoạ đã được trưng bày triển lãm tại mặt trận, tại nhiều địa phương... và là vốn quý cho sự hình thành các tác phẩm hội hoạ, điêu khắc tham dự các triển lãm Mỹ thuật, đặc biệt là triển lãm Mỹ thuật về đề tài chiến tranh cách mạng và lực lượng vũ trang do Hội Mỹ thuật Việt Nam phối hợp với Xưởng Mỹ thuật quân đội Tổng cục Chính trị Quân đội Nhân dân Việt Nam được triển lãm lần đầu tiên tại Hà Nội năm 1974.

Các hoạ sĩ ở Miền Bắc làm công tác tại các cơ quan, trường học, nhà máy, tham gia quân đội trong đó có nhiều người cũng đi chiến trường, tuyến lửa, nhiều tác phẩm phản ánh được hiện thực đời sống, sản xuất, chiến đấu của quân và dân hai miền Nam - Bắc đã được sáng tác theo khuynh hướng Hiện thực XHCN. Nhiều tranh cổ động đã được sáng tác kịp thời cổ vũ thanh niên nhập ngũ, đi chiến trường, bám đồng ruộng sản xuất có tác dụng động viên tinh thần của nhân dân, tin tưởng vào ngày thắng lợi của cuộc kháng chiến, Hội và các hội viên của Hội đã góp phần vào việc xây dựng phong trào Mỹ thuật trong quân đội và ở nhiều địa phương. Những tượng đài đầu tiên cũng đã được xây dựng bằng chất liệu xi măng mà tiêu biểu là tượng đài Dân quân Nam Ngạn (Thanh Hoá), tượng đài Chiến thắng được xây dựng ở Kép (Bắc Giang).

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, hơn 70 hoạ sĩ đã hy sinh tại chiến trường: hoạ sĩ Hà Xuân Phong, Lê Hoàng Anh, Huỳnh Quốc Trọng, Huỳnh Công Thu, Hoàng Tích Minh, Hoàng Thượng Lân, ...

Hội Mỹ thuật Việt Nam đã có quan hệ rộng rãi với nhiều Hội Mỹ thuật các nước XHCN anh em, và được sự giúp đỡ về vật chất như hoạ phẩm, dự trại sáng tác, đưa triển lãm ra nước ngoài. Có thể nói sự giúp đỡ về hoạ phẩm của các Hội Mỹ thuật các nước anh em đã giúp cho các họa sĩ có thêm điều kiện để sáng tác.

Nhà triển lãm Mỹ thuật từ số 10 Hàng Đào được chuyển về 16 Ngô Quyền Hà Nội từ năm 1964, thường xuyên tổ chức các triển lãm mỹ thuật của tập thể và cá nhân các hoạ sĩ, đặc biệt là những triển lãm ký hoạ sau những đợt đi thực tế của các hoạ sĩ ở chiến trường ra Miền Bắc.

Cũng trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Hội Mỹ thuật Việt Nam được trên cho phép đã thành lập tổ sáng tác gồm các hoạ sĩ: Nguyễn Sáng, Dương Bích Liên, Bùi Xuân Phái, Huỳnh Văn Gấm, Nguyễn Sĩ Ngọc, Nguyễn Văn Tỵ, Nguyễn Tiến Chung, Nguyễn Tư Nghiêm, Lưu Công Nhân, Trần Duy, Văn Giáo, Ngô Minh Cầu và các nhà điêu khắc Nguyễn Hải, Lê Công Thành, Nguyễn Thị Kim, tạo điều kiện thuận lợi cho nhiều hoạ sĩ, nhà điêu khắc chuyên tâm sáng tác. Lực lượng hội viên của Hội được bổ sung bởi các hoạ sĩ, nhà điêu khắc trẻ, rèn luyện qua thực tế sáng tác và đời sống, tạo nên một thế hệ mới của mỹ thuật Việt Nam hiện đại. Số hội viên của Hội đã lên đến hơn 500 người, từ chỗ chỉ có chuyên ngành hội hoạ và điêu khắc đã có thêm các chuyên ngành đồ hoạ, trang trí, phê bình mỹ thuật.
Trần Khánh Chương