NGUYỄN KHANG-Bác Hồ về thăm làng bản-sơn mài, 1958, 92x190cm

Hội đồng Giải thưởng Hồ Chí Minh đã nhận xét: Tác phẩm của họa sĩ Nguyễn Khang là những tranh sơn mài xuất sắc, có vẻ đẹp tinh tế và sâu sắc, biểu đạt những ý tưởng tốt đẹp của họa sĩ về đất nước và kháng chiến, ông nghiên cứu sâu sắc về nghệ thuật trang trí, có công lớn trong việc đào tạo và xây dựng ngành Mỹ thuật công nghiệp ở nước ta.

Họa sĩ Nguyễn Khang sinh ngày 16 tháng 12 năm 1911 (năm Tân Hợi) tại Hà Nội, ông có nhiều năm sinh sống và sáng tác tại Hà Nội. Năm 19 tuổi ông thi đậu thủ khoa hội họa trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông dương khoá VI. Ông say mê học tập nghệ thuật tạo hình, phương pháp hội họa châu Âu, song ngay từ những năm học, ông đã từng bước tìm tòi hướng tới nghiên cứu nghệ thuật truyền thống dân tộc, để từ đấy tạo nên một phong cách riêng độc đáo.

Có thể nói Nguyễn Khang là một họa sĩ tài năng, các tác phẩm của ông phần lớn bằng chất liệu sơn mài hoặc sơn mài khắc. Ngay từ năm 1932, khi còn là một sinh viên năm thứ hai của trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, bên cạnh những kiến thức được học, ông đã bắt đầu hướng đến nghiên cứu, học tập, tiếp thu và thể nghiệm chất liệu sơn ta cổ truyền từ các đình chùa truyền thống, bước vào một lĩnh vực mới, có nội tâm, tình cảm nhân vật, có chủ đề, nội dung cuộc sống, đưa ánh sáng vào để diễn tả phong cảnh, con người. Bằng những tìm tòi khác nhau, ông đã góp phần không nhỏ đưa sơn mài cổ truyền vào nghệ thuật hội họa Việt Nam hiện đại một cách tự tin và sáng chói. Ông đã viết tự thuật: “Tôi đã mầy mò nhiều ngày nghiên cứu, thử nghiệm bằng cách đem rây nhỏ vàng, bạc thành bụi bột, đem rắc chìm vào màu sơn, lại phủ kín rồi lại mài… để cố tạo nên độ đậm nhạt, sáng tối, lộng lẫy và sâu thẳm… cũng từ đó mở đường cho nghệ thuật sơn mài tiếp tục phát triển đến kết quả ngày nay…”

Sau ngày ra trường, họa sĩ Nguyễn Khang đã sáng tác nhiều tác phẩm sơn mài, tham gia nhiều triển lãm Mỹ thuật, ta có thể kể tới: triển lãm lần thứ nhất của Hội Khuyến khích Mỹ thuật và Kỹ nghệ (SADEAI) lần thứ nhất tại Nhà thông tin phố Tràng Tiền - Hà Nội với các tác phẩm hội họa bằng chất liệu sơn mài, lụa, sơn dầu, mực nho, khắc gỗ và các tác phẩm điêu khắc của nhiều tác giả như Nam Sơn, Lê Phổ, Tô Ngọc Vân, Trần Văn Cẩn, Lương Xuân Nhị, Mai Trung Thứ, Trần Quang Trân, Nguyễn Tường Lân, Nguyễn Dung, Lưu Văn Sìn, Tôn Thất Đào, Phạm Hậu, Nguyễn Khang... tiếp đó họa sĩ Nguyễn Khang đã có tác phẩm tham dự triển lãm SADEAI năm 1937 và năm 1939. Tại triển lãm Duy Nhất (Salon Unique) 1943, tác phẩm Phong cảnh miền núi của ông đã được tặng Bằng ngoại hạng… và tiếp đó, nhiều tác phẩm khác được ra đời như Vẻ đẹp Mường - 1940; Gội đầu dưới trăng - 1940; Đi chợ, v.v…. Trong các triển lãm quốc tế ông được Phần thưởng danh dự cho các tác phẩm sơn mài tại Đấu xảo Paris (1937). Năm 1939, tại triển lãm San Francisco - Mỹ, ông đã được mời vào Hội đồng chấm giải (rất tiếc ông đã không tham dự được).

Nhà điêu khắc évariste Jonchère khi được cử làm hiệu trưởng trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương (năm 1937) đã chủ trương chỉ muốn đào tạo những người thợ mỹ nghệ chứ không phải là những nhà nghệ sĩ… Thái độ miệt thị đó đã tạo nên làn sóng phản đối của văn nghệ sĩ trí thức. Họa sĩ Nguyễn Đỗ Cung cùng các họa sĩ Nguyễn Khang, Lưu Văn Sìn, Trần Văn Cẩn, Hoàng Lập Ngôn (5 người) cùng ký vào bản phản đối “Những sự cải cách của trường Mỹ thuật Đông Dương” được đăng tải trên báo Ngày Nay số 144 ngày 7 tháng 1 năm 1939.

Những thể nghiệm độc đáo, đầy sáng tạo của họa sĩ Nguyễn Khang đã tạo ra nhiều tác phẩm giành được Giải thưởng trong nước và quốc tế, những Phần thưởng, Giải thưởng danh dự là phần thưởng cao dành cho cá nhân tại Triển lãm Nghệ thuật và Kỹ thuật tại Paris năm 1937 và sau đó là Bằng khen Ngoại hạng triển lãm SADEAI năm 1939, phần thưởng Danh dự triển lãm Duy nhất năm 1943. Những tác phẩm sơn mài như Mường mến yêu - 1939; Ngưu Lang - Chức nữ - 1943; Nguyễn Trãi - Thị Lộ - 1944; Ông nghè vinh quy - 1944; Bốn con ngựa và hai bé mồ côi - 1944; Thú vui nông thôn - 1944 và điển hình là tác phẩm Đánh cá đêm trăng - 1945 đang được lưu giữ trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam được nhiều người biết đến.

Họa sĩ Nguyễn Khang đã tham gia Cách mạng tháng Tám năm 1945 tại Hà Nội. Toàn quốc kháng chiến (1946), ông cùng nhiều nghệ sĩ lên chiến khu Việt Bắc tham gia đoàn Văn hoá kháng chiến tại chiến khu Việt Bắc. Ông tham gia vẽ mẫu Huân, Huy chương cho Nhà nước, trang trí các khu tiếp khách nước ngoài, giao tế của Đảng và Chính phủ. Từ năm 1959 đến năm 1951, ông được cử làm Hiệu trưởng trường Mỹ thuật kháng chiến Liên khu X. Từ năm 1949 đến năm 1951 ông được cử sang giảng dạy tại khu học xá trung ương Việt Nam, Nam Ninh - Trung Quốc (trường học đầu tiên của Việt Nam để chuẩn bị cho hòa bình). Năm 1957, khi trở về nước, họa sĩ Nguyễn Khang đã tham gia sáng lập Hội Mỹ thuật Việt Nam, ông là một trong số 123 hội viên đầu tiên của Hội và ông được bầu làm ủy viên Ban Chấp hành và được Ban Chấp hành bầu làm ủy viên Ban Thường vụ Hội khoá I 1957, đến 1959 làm thường vụ Thường trực Hội Mỹ thuật Việt Nam. Năm 1960, ông được bầu vào Ban Chấp hành Hội liên hiệp văn học - nghệ thuật Việt Nam và Ban Chấp hành ủy ban đoàn kết á - Phi của Việt Nam. Từ tháng 3 năm 1957, ông làm Hiệu phó trường Mỹ nghệ. Năm 1959 khi thành lập trường Trung cấp Mỹ nghệ Việt Nam, ông được cử làm Phó Hiệu trưởng, đến tháng 2 năm 1962 ông được bổ nhiệm làm Hiệu trưởng. Xuất phát từ Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ III, để phát triển công nghiệp, ông đã đề nghị đổi tên trường thành trường Trung cấp Mỹ thuật Công nghiệp. Để đáp ứng nhu cầu của xã hội, năm 1965, nhà trường được nâng cấp lên Trường Cao đẳng Mỹ thuật Công Nghiệp (tiền thân của trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp ngày nay).

Trong suốt những năm giữ cương vị Hiệu trưởng lãnh đạo nhà trường, ông luôn là tấm gương mẫu mực gắn bó với nhà trường, trải qua bao gian nan, khó khăn, thăng trầm…, ông vẫn kiên địch là người thầy, người lãnh đạo đi đầu mở đường xây dựng giáo trình, giáo án từng khoa, xây dựng nền móng nhà trường Mỹ thuật Công nghiệp hiện nay trở nên có danh tiếng, uy tín với xã hội và quốc tế.

Một điều đáng khâm phục và cao đẹp ở họa sĩ Nguyễn Khang, nếu như không nhìn nhận thấy rằng với tài năng sáng tác của họa sĩ sẽ còn vươn xa hơn, cao hơn nữa… cho riêng ông. Nhưng ông làm như những người khác, ông đã tạm gác một phần quyền lợi sáng tác của mình để tập trung vào công tác xây dựng nền móng đào tạo Mỹ thuật Công nghiệp, lấy đó là niềm say mê, hạnh phúc… tin tưởng vào tương lai, sự phát triển đào tạo các nhân tài cho xã hội về Mỹ thuật Công nghiệp. Học tập nghệ thuật gắn liền với thực tế xã hội và kế thừa truyền thống nghệ thuật dân tộc… phải hiện đại và khoa học là tiêu chí hàng đầu của Nhà trường do ông lãnh đạo. Nhà trường có rất nhiều thế hệ sinh viên ra trường thành tài, thành danh khắp đất nước vẫn luôn nhắc và nhớ tới ông, người thầy đáng kính, người hiệu trưởng có tâm, có đức xây dựng trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp danh tiếng.

Cùng với sự nghiệp đào tạo, họa sĩ Nguyễn Khang đã dành nhiều công sức vào sáng tác hội họa trên chất liệu sơn mài. Nhiều tác phẩm sơn mài của ông đã nổi tiếng trong các triển lãm Mỹ thuật toàn quốc và được sưu tập trong Bảo tàng mỹ thuật Việt Nam. Ta có thể kể tới các tác phẩm Hòa bình hữu nghị - 1958; Hành quân Tây Bắc - 1960 (Giải Nhì triển lãm Mỹ thuật toàn quốc 1958 và 1960); Đóng thuế nông nghiệp - 1962; Vịnh Hạ Long -1963; Kiều và Kim Trọng - 1970. Đây là thời kỳ nở rộ của nghệ thuật sơn mài, nhiều tác phẩm của ông và đồng nghiệp cùng thời đã giành vinh quang cho nghệ thuật Việt Nam tại triển lãm Mỹ thuật 12 nước Xã hội Chủ nghĩa ở Liên Xô. Gần đây nhất, tác phẩm: Bác Hồ về thăm bản làng - 1958 của họa sĩ Nguyễn Khang đã được Chính phủ Nhật chọn và lưu giữ tại Bảo tàng Nghệ thuật châu á Thái Bình Dương.

Năm 1962, họa sĩ được cử đi thăm quan nghiên cứu về Mỹ nghệ và Mỹ thuật tại Nhật Bản và Hồng Kông, ông đã thu lượm được nhiều kỹ thuật sơn mài, gốm, tranh bồi… tuy nhiên qua thử nghiệm tìm hiểu các sơn mài (Polisai) - là sơn công nghiệp giả sơn mài của Nhật, ông thấy rằng: “làm tranh sơn mài bằng nguyên liệu sơn ta truyền thống là lợi thế và hợp hơn”, bởi sơn Nhật không thể có độ sâu, trong, óng chuốt như sơn ta được, nó chỉ có thể làm mỹ nghệ hoặc các vật dụng….

Năm 1969, Chủ tịch Hồ Chí Minh qua đời, họa sĩ Nguyễn Khang được Đảng và Nhà nước giao cho thiết kế hoàn chỉnh nghi thức tang lễ cấp Nhà nước từ 1967 đến 1970 và là Trưởng ban Trình bày Quốc tang Chủ tịch Hồ Chí Minh. Bức chân dung Hồ Chủ tịch tại buổi lễ tang do họa sĩ Nguyễn Khang vẽ bằng sơn dầu (khổ lớn 30m2). Một số cán bộ, sinh viên trường Cao đẳng Mỹ thuật Công nghiệp lúc đó (khoảng 100 người) được đưa vào thực hiện trưng bày tang lễ Bác Hồ. Đó là sự kiện đáng tự hào, vinh dự lớn của Nhà trường mà các trường cao đẳng - đại học khác cùng thời thời không có được may mắn đó.

Trang trí lễ tang được Trung ương Đảng khen ngợi, đánh giá cao: trang trọng, giản dị, dân tộc, hài hòa, đạt được yêu cầu nghi lễ quốc tang. Theo thiết kế này đã được làm lễ tang cho với các đồng chí: Lê Duẩn, Trường Chinh, Tôn Đức Thắng, Nguyễn Lương Bằng…

Liên tiếp trong nhiều năm, họa sĩ Nguyễn Khang được giao và hoàn thành tốt nhiều công việc trang trí lớn như: Trưởng ban trình bày triển lãm 25 năm thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (1970) tại sân bay Bạch Mai, thiết kế mẫu trang trí Đại hội Đảng lần thứ IV và Đại hội Đảng lần thứ V. Ông là tác giả bìa và lôgô Tạp chí Cộng sản - Cơ quan lý luận của Đảng Cộng sản Việt Nam.

Năm 1974, ông được nghỉ công tác, họa sĩ Nguyễn Khang vẫn tiếp tục sáng tác tại Hà Nội và chuyển vào thành phố Hồ Chí Minh. Ông vẫn lạc quan sáng tác hoàn thành nhiều tác phẩm mới cỡ lớn với những đề tài phong phú như: Có cứng mới đứng đầu gió; Những người chăn ngựa; Gia đình mục đồng; Đánh cá đêm trăng (có hai con thuyền); Anh hùng biển khơi; Ngựa đẹp hoa thơm… Nhưng tiếc thay, ngày 15 tháng 11 năm 1989 - tức ngày 18 tháng 10 năm Kỷ Tỵ - ông lâm bệnh và qua đời tại thành phố Hồ Chí Minh, thọ 79 tuổi. Trong lúc chưa kịp hoàn tất tác phẩm Những người săn hổ; Vinh quy bái tổ. Hiện nay phần mộ họa sĩ Nguyễn Khang và vợ đã được gia đình chuyển về nghĩa trang Thanh Tước - Hà Nội từ năm 2001.

Cuộc đời họa sĩ Nguyễn Khang là một cuộc đời họat động, sáng tạo sôi động và đa dạng: là người họa sĩ sáng tác, người lãnh đạo, người thầy đáng kính, ông có công đóng góp cho nghệ thuật cách mạng và nghệ thuật Tạo hình Việt Nam hiện đại. Những sáng tác của ông không trải đều theo năm tháng mà tập trung nhất vào 3 thời kỳ: Trước Cách mạng tháng Tám, cuối thập kỷ năm mươi, đầu thập kỷ sáu mươi và cuối thập kỷ tám mươi được ghi nhận bằng những tác phẩm sơn mài có giá trị nghệ thuật bác học. Tranh của họa sĩ Nguyễn Khang khéo léo khai thác các chất liệu vàng thếp trần không phủ, bạc, son, sơn then… với nhiều thủ thuật độc đáo, bố cục chặt chẽ, uyển chuyển, các nhân vật được tạo hình chắc khoẻ sống động hồn nhiên… Đề tài phần lớn phản ánh tính triết lý cuộc sống hướng đến niềm khát vọng của con người và thiên nhiên rất bình dị, mộc mạc tràn đầy sức sống và tự tin… tạo nên nội dung và hình thức tác phẩm hài hòa, chứa đựng, phản ánh được ý niệm và tình cảm của họa sĩ trước cuộc sống.

Những tác phẩm sơn mài của họa sĩ Nguyễn Khang đang có mặt tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, trong nhiều sưu tập tư nhân trong nước và ngoài nước. Chúng ta hy vọng một ngày không xa, một triển lãm riêng của họa sĩ cho ta một cái nhìn tổng thể hơn về những sáng tạo của ông, không chỉ trong nghệ thuật sơn mài, mà trong nhiều lĩnh vực khác.

Trong quá trình công tác, họa sĩ Nguyễn Khang đã được Đảng và Nhà nước tặng Huân chương kháng chiến chống Mỹ hạng Nhất. Huân chương Lao động Hạng Nhất.

Nhiều tác phẩm của họa sĩ Nguyễn Khang đã được tặng: Phần thưởng danh dự cho các tác phẩm sơn mài tại Triển lãm Quốc tế Paris năm 1937, Bằng Ngoại hạng Triển lãm Hội Chấn hưng Mỹ thuật và Kỹ nghệ năm 1939; Giải thưởng danh dự Triển lãm Duy Nhất năm 1943; Giải thưởng TLMTTQ năm 1960 và năm 1962. Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học - Nghệ thuật.

Họa sĩ Nguyễn Khang là tấm gương sáng về lao động sáng tạo nghệ thuật và trách nhiệm trong công tác. Tên tuổi và tác phẩm của ông sống mãi với nhân dân, với đất nước Việt Nam và với quốc tế.

TRẦN VÂN

10/2011